«Παιδί είναι – δεν καταλαβαίνει». Τι καταλαβαίνουν τελικά τα παιδιά και τι κάνουμε εμείς γι΄αυτό;

                                       Από τη Σοφία Ανδρεοπούλου

                               Ψυχολόγο – Οικογενειακή Θεραπεύτρια

 

Πόσο αντιφατικοί είμαστε αλήθεια εμείς οι γονείς! Από τη μια λέμε «παιδί είναι – δεν καταλαβαίνει» και από την άλλη «τα παιδιά καταλαβαίνουν τα πάντα». Τι ισχύει τελικά;

            Στην ερώτηση τι καταλαβαίνει ένα παιδί, η απάντηση είναι «εξαρτάται». Εξαρτάται από την ηλικία του παιδιού, τον χαρακτήρα του και το θέμα. ‘Αλλα πράγματα μπορεί να κατανοήσει ένα παιδάκι 4 ετών και άλλα ένας έφηβος 11 χρονών.

            Ωστόσο, έχει διαπιστωθεί σε σχετικές έρευνες ότι οι γονείς σπάνια μπορούν να προβλέψουν σωστά τι θα καταλάβει το παιδί τους σε μια συγκεκριμένη περίσταση. Φαίνεται πως συχνά οι γονείς είναι τόσο κοντά, τόσο «ταυτισμένοι» με το παιδί τους που δεν καταφέρνουν να το δουν σαν ξεχωριστό άτομο. ‘Ετσι, δεν αξιολογούν πάντα σωστά τις αντιληπτικές του δυνατότητες και δυσκολεύονται να προβλέψουν τι θα αντιληφθεί το παιδί τους για ένα ζήτημα.

            Το μόνο σίγουρο είναι ότι το παιδί, ακόμα και το πολύ μικρό ή το χαμηλής νοημοσύνης παιδί, «πιάνει» τον συναισθηματικό τόνο και την ατμόσφαιρα γύρω του. Αν έχουμε ένα σοβαρό οικονομικό πρόβλημα που μας αγχώνει, το παιδί μπορεί, ακόμα κι αν του το εξηγήσουμε, να μην κατανοήσει όλες τις λεπτομέρειες. Σίγουρα όμως θα νιώσει την έντασή μας ή τη στενοχώρια μας.

            Το παιδί, όσο μικρό κι αν είναι διαισθάνεται τα συναισθήματα των γύρω του, βλέπει τις εκφράσεις και τις αντιδράσεις τους, ακούει τον τόνο της φωνής τους. Το δίχρονο παιδάκι που θα δει μια μαμά να φωνάζει, νιώθει στο πετσί του την ένταση της και του προξενεί στρες, παρόλο που μπορεί ακόμα να μην ξέρει καν τη λέξη «θυμός» και επομένως να μην μπορεί να σκεφτεί «η μαμά είναι θυμωμένη».

            Ως γονείς, λοιπόν, θα έπρεπε να μας απασχολούν δύο σχετικά ερωτήματα. Κατ΄αρχήν τι καταλαβαίνει το παιδί ως προς τις λεπτομέρειες ενός πραγματικού συμβάντος (είτε πρόκειται για ένα γεγονός, είτε για μια συζήτηση, για σχόλια που κάνουμε, κλπ.) Κατά δεύτερο, τι αισθάνεται το παιδί βιώνοντας το συναισθηματικό φορτίο του συμβάντος αυτού.

            ‘Ενα παιδί οκτώ ετών μπορεί να μην καταλαβαίνει τι ακριβώς σημαίνει απόλυση, καρκίνος ή θάνατος. Διαισθάνεται όμως ότι κάτι άσχημο συμβαίνει και ότι εμείς νιώθουμε άσχημα γι αυτό. Και χρειάζεται τη βοήθεια μας για να επεξεργαστεί αυτό που αισθάνεται. Και αυτό είναι κάτι που δεν πρέπει να ξεχνάμε ποτέ ως γονείς: το παιδί μας χρειάζεται για να το βοηθήσουμε να  ονομάσει κάπως και να εκφράσει τα δυσάρεστα συναισθήματα που βιώνει όταν κάτι άσχημο συμβαίνει. Μόνο του δεν είναι σε θέση να το κάνει και αν δεν το κάνει, τα συναισθήματα αυτά θα παραμείνουν μπερδεμένα μέσα του και θα το μπλοκάρουν.

            Από την άλλη μεριά,.συχνά τα παιδιά ακούν κάποιες συζητήσεις ή νιώθουν την ένταση στην ατμόσφαιρα και βγάζουν εσφαλμένα συμπεράσματα για το τι συμβαίνει τα οποία μπορούν να τα αγχώσουν χωρίς λόγο. Ο γονιός μπορεί να γυρίσει εκνευρισμένος από την εφορία και να πει κάτι πολύ βαρύ του τύπου «θα πάθω εγκεφαλικό στο τέλος» χωρίς να εννοεί βέβαια πραγματικά ότι θα το πάθει. Το παιδί που το ακούει όμως είναι πιθανό να νομίζει ότι πραγματικά συμβαίνει κάτι πολύ κακό και ότι ο πατέρας του μπορεί να αρρωστήσει.

            Το τρομερό είναι ότι αν ένα παιδί βγάλει λάθος συμπέρασμα για το πρόβλημα που βιώνει ο γονιός, είναι πιθανό να μην μιλήσει ποτέ γι΄αυτό καθαρά προκειμένου να μην στενοχωρήσει τον γονιό. ‘Ετσι η παρεξήγηση δεν θα λυθεί ποτέ και το παιδί  θα μείνει μόνο του να διαχειριστεί αυτό που νομίζει ότι συμβαίνει.

            Καλό θα ήταν, λοιπόν, να έχουμε πάντα κατα νου ότι το παιδί μας αντιλαμβάνεται κάποια πράγματα από όσα συμβαίνουν αλλά δεν ξέρουμε ποιά ακριβώς και με τι τρόπο. Για τον λόγο αυτό πρέπει να επιλέγουμε συνειδητά τι θεωρούμε σωστό να μάθει το παιδί και τι όχι.

            Αν συμβαίνει κάτι που για κάποιο λόγο επιλέγουμε να το κρύψουμε από το παιδί, τότε καλό θα ήταν πραγματικά να το κρύψουμε. ‘Οχι να αφήνουμε το παιδί να ακούει μισόλογα, να μας βλέπει «κάπως» αλλά να παριστάνουμε ότι δεν συμβαίνει τίποτα. Η στάση αυτή είναι πολύ επικίνδυνγη και μπορεί να δημιουργήσει πολλά προβλήματα στο παιδί. Αν το παιδί καταλαβαίνει ότι κάτι δεν πάει καλά κι εμείς επιμένουμε πως δεν συμβαίνει τίποτα, θα βγάλει λάθος συμπεράσματα, δεν θα μας εμπιστεύεται, θα αμφιβάλλει για την αντιληπτική του ικανότητα, και θα έχει μια συναισθηματική φόρτιση που δεν θα ξέρει τι να την κάνει.

            Ωστόσο, καλό θα ήταν ως γονείς να μην κρυβόμαστε πίσω από το μικρό μας δαχτυλάκι. ‘Οταν συμβαίνει κάτι άσχημο, το παιδί το νιώθει. Είναι προτιμότερο να μιλήσουμε καθαρά γι΄αυτό, με τρόπο που ταιριάζει στην ηλικία και τη νοημοσύνη του παιδιού. Να παρουσιάσουμε τη δυσάρεστη αλήθεια μέσα σε ένα θετικό πλαίσιο του τύπου «θα τα καταφέρουμε», και να το βοηθήσουμε να εκφράσει τα συναισθήματά και τις απορίες του. Να το καθησυχάσουμε ρεαλιστικά (όχι με ψεύτικες υποσχέσεις) και να το ενθαρρύνουμε. ‘Ετσι μέσα από την άσχημη κατάσταση που όλοι βιώνουμε, θα διδάξουμε στο παιδί μας κάποια πολύτιμα πράγματα όπως ότι είμαστε μαζί στα δύσκολα, ότι αντέχουμε, ότι μπορούν τα πράγματα να γίνουν καλύτερα.

 

 

Διαζύγιο: μια ευκαιρία να διδάξουμε πολύτιμα μαθήματα στα παιδιά μας

 
                                        Από τη Σοφία Ανδρεοπούλου
                             Ψυχολόγο – Οικογενειακή Θεραπεύτρια


    Διαζύγιο. Η λέξη ακούγεται ηχηρή και βαριά. Μικροί και μεγάλοι φοβόμαστε το διαζύγιο. Το διαζύγιο αναμφίβολα συνεπάγεται πόνο, μεγάλες αλλαγές, δύσκολες προσαρμογές.
    Ωστόσο, ας ξεκαθαρίσουμε κάτι: αυτό που επηρεάζει περισσότερο το παιδί δεν είναι απλώς το τί συμβαίνει αλλά το πώς συμβαίνει. Το διαζύγιο είναι ασφαλώς οδυνηρό επειδή το παιδί δεν θα ζει πια με κάποιον από τους γονείς του. Από εκεί και πέρα όμως, τα υπόλοιπα αρνητικά που θα βιώσει το παιδί, δεν οφείλονται τόσο στο ίδιο το διαζύγιο όσο στον πολύ κακό τρόπο με τον οποίο συνήθως οι γονείς  λειτουργούν πριν, κατά τη διάρκεια και μετά το διαζύγιο. Η ανώριμη συμπεριφορά που συχνά εμείς οι ενήλικες επιδεικνύουμε μεταξύ μας είναι που κάνει το μεγάλο κακό στο παιδί, όχι το ίδιο το διαζύγιο.
    Αν ένα ζευγάρι δεν μπορεί να ζήσει καλά μαζί, είναι προτιμότερο να χωρίσει – το ζήτημα είναι πώς θα το κάνει έτσι ώστε να μη βλάψει το παιδί του. Πολλές έρευνες τα τελευταία χρόνια καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η χειρότερη απόρροια για το παιδί από ένα διαζύγιο δεν είναι τα αρνητικά συναισθήματα που βιώνει στην αρχή – αυτά σιγά-σιγά θα αμβλυνθούν. Εκείνο που μένει μέσα του και πάντα θα επηρεάζει τη ζωή του είναι αυτό που μαθαίνει από τους γονείς του για τις σχέσεις.
    Ο γονιός, λοιπόν, που δεν θέλει το διαζύγιο να στιγματίσει μόνιμα το παιδί του, θα έπρεπε ίσως να προβληματιστεί λίγο πάνω στα πρότυπα που του δίνει. Αν είναι αρνητικά, τότε το διαζύγιο θα είναι καταστροφικό για το παιδί. Αυτό ωστόσο δεν είναι αναπόφευκτο.
    Το διαζύγιο, όπως και οποιαδήποτε άλλη κρίση που βιώνει μια οικογένεια, είναι ευκαιρία για πολύτιμη μάθηση: μέσα από τις δυσκολίες, το παιδί μαθαίνει σημαντικά πράγματα για τη ζωή και διαμορφώνει μια ανθεκτική, ολοκληρωμένη προσωπικότητα.
     Ας δούμε, λοιπόν, μερικές ιδέες για να μετατρέψουμε το διαζύγιο από αρνητική-καταστροφική εμπειρία σε αρνητική-δημιουργική εμπειρία για τα παιδιά μας. Για να συμβεί αυτό, βέβαια, η βασική προϋπόθεση είναι να δεσμευτούμε μέσα μας ότι θα λειτουργήσουμε σαν γονείς, βάζοντας τις ανάγκες και το συμφέρον του παιδιού πάνω από την οργή, την εκδικητικότητα, το πείσμα και όποιο άλλο συναίσθημα τρέφουμε για τον/την πρώην μας – ακόμα κι αν δεν  κάνει το ίδιο ο άλλος γονιός.

Το διαζύγιο σαν μια εμπειρία ωρίμανσης. Είναι ευκαιρία να διδάξουμε στα παιδιά μας πώς μέσα από τις κρίσεις –όπως το διαζύγιο- μαθαίνουμε πράγματα για εμάς, και γινόμαστε πιο ώριμοι. Λέμε, για παράδειγμα: «Αυτή είναι μια πολύ δύσκολη περίοδος για όλους μας αλλά θα είμαστε μαζί και μέσα από αυτή θα μάθουμε πολύτιμα πράγματα που θα κάνουν καλύτερη τη ζωή μας αργότερα.»

Συναισθηματική έκφραση. Βοηθάμε το παιδί να εκφράσει τα συναισθήματά του σχετικά με αυτό που βιώνει και εκφράζουμε κι εμείς τα δικά μας, αλλά με τρόπο που δείχνει ότι το αντέχουμε, ότι δεν καταρρέουμε, ούτε κατηγορούμε κανένα. Του λέμε, για παράδειγμα: «Καταλαβαίνω ότι στενοχωριέσαι γιατί ο μπαμπάς έφυγε από το σπίτι. Μπορείς να μου μιλήσεις γι΄αυτό - δεν πρόκειται να πάθω κάτι, ούτε θα θυμώσω μαζί σου. Είναι καλύτερο να μιλάμε γι΄αυτά που αισθανόμαστε».

‘Εμφαση στην αντοχή της σχέσης. Τονίζουμε πολύ πόσο ανθεκτική ήταν η σχέση μας με τον άλλο γονιό που άντεξε τις τόσες διαφορές και εντάσεις αρκετό καιρό – αλλά τώρα που καταλάβαμε πως δεν καταφέρναμε να είμαστε καλύτερα, χωρίζουμε όμως και πάλι θα συνεργαζόμαστε σε ό,τι αφορά στο παιδί.

Ευθύνη και των δύο σε μια σχέση. Χωρίς προσωπικές λεπτομέρειες, μπορούμε να μιλήσουμε για τις δυσκολίες που συναντάνε συνήθως τα ζευγάρια και να περάσουμε το μήνυμα πως σε μια σχέση έχουν και τα δύο μέρη συμμετοχή, άρα και ευθύνη γι΄αυτό που συμβαίνει. Λέμε, για παράδειγμα: «Με τον μπαμπά τσακωνόμαστε πολύ γιατί εγώ αργούσα κι εκείνος ήταν πολύ νευρικός». Επομένως, δείχνουμε στο παιδί πως και οι δύο κάναμε κάτι που συνέβαλε στον καυγά κι έτσι το εκπαιδεύουμε να παίρνει την ευθύνη του στις σχέσεις (κι όχι απλώς να κατηγορεί τους άλλους).

Αυτοκριτική. Και πάλι χωρίς λεπτομέρειες, είναι καλό να δείχνουμε στο παιδί πως κάνουμε αυτοκριτική και πως παραδεχόμαστε τα λάθη ή τις αδυναμίες μας. Για παράδειγμα: «Είναι αλήθεια πως είμαι πολύ ανυπόμονη και αυτό δημιουργεί εντάσεις.»

Αυτοβελτίωση. Δείχνουμε στο παιδί πως προσπαθούμε να διορθώσουμε κάποια από τα λάθη μας. Αν, για παράδειγμα, έχουμε παραδεχτεί πως είμαστε πολύ νευρικοί και αυτό έκανε κακό στο γάμο μας, δείχνουμε στο παιδί ότι προσπαθούμε να περιορίσουμε τα νεύρα μας με κάποιο συγκεκριμένο τρόπο (μέσα από ασκήσεις, μέσα από βιβλία, από ψυχοθεραπεία, κλπ).

Ενσυναίσθηση. Ενσυναίσθηση είναι η ικανότητα να μπαίνουμε στη θέση του άλλου. Δείχνοντας στο παιδί πως κατανοούμε τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει ο «άλλος» γονιός, το εκπαιδεύουμε στην ενσυναίσθηση. Όταν, για παράδειγμα, λέμε «ο μπαμπάς σε αγαπάει πολύ και σίγουρα ήθελε να έρθει, αλλά τον κράτησε ο διευθυντής του στη δουλειά», αφενός καθησυχάζουμε το παιδί και αφετέρου του δείχνουμε πως κατανοούμε τη δυσκολία του πατέρα του, παρόλο που μπορεί να έχουμε κάποια αρνητικά συναισθήματα απέναντί του.

Επίλυση προβλημάτων. Η κάθε αλλαγή που συμβαίνει είναι πεδίο εκπαίδευσης στην επίλυση προβλημάτων. ‘Οταν κάτι πάει στραβά, λέμε στο παιδί: «’Ελα να βρούμε μια λύση. Η μαμά δεν μπορεί να σε πάει στο πάρτι, αλλά δεν θέλουμε να το χάσεις. ‘Ελα να σκεφτούμε τι θα κάνουμε.»

Μέσα από τον πόνο του, το παιδί μπορεί έτσι να πάρει πολύτιμα μαθήματα που θα χαραχτούν στη μνήμη του και θα επηρεάσουν θετικά όλη του τη ζωή. Αντί να μεμψιμοιρούμε λοιπόν για το πόσο στενοχωριέται το παιδί μας από το διαζύγιο, ας σηκώσουμε τα μανίκια  κι ας κάνουμε το διαζύγιο μια εκπαιδευτική, δημιουργική εμπειρία για το παιδί μας.

Ευτυχία και Φόβος: 5 βήματα για να μετατρέψουμε τον εχθρό σε σύμμαχο.

Από την Σοφία Ανδρεοπούλου, ψυχολόγο-οικογενειακή θεραπεύτρια,συγγραφέα του βιβλίου «Μαμά Φοβάμαι...κι εγώ Παιδί μου»

 

            ‘Ενα συναίσθημα που μας κάνει συχνά να υποφέρουμε εμάς τις γυναίκες, και ιδιαίτερα τις μαμάδες, είναι ο φόβος. ‘Ολες μας φοβόμαστε συχνά – και αν αποκτήσουμε παιδιά, αλοίμονο! Φοβόμαστε ακόμα περισσότερο για εκείνα! Αυτό, εξηγείται εύκολα: η κοινωνία αποδέχεται και συχνά ενισχύει περισσότερο το φόβο στις γυναίκες (ασθενές φύλο, γαρ), ενώ ενισχύει περισσότερο το θυμό στους άντρες.

            Έτσι κι εγώ, σαν γνήσια γυναίκα, ήμουν γεμάτη φόβους, τόσο για ρεαλιστικούς κινδύνους που τους διόγκωνα στο μυαλό μου, όσο και για φανταστικά σενάρια κινδύνου που έπλαθε η φαντασία μου. Αυτός είναι ο λόγος που αποφάσισα πριν λίγα χρόνια να γράψω ένα βιβλίο για τους φόβους των γονιών και των παιδιών - και στην πορεία έκανα μια σημαντική για μένα ανακάλυψη. Ενώ πάντα πίστευα ότι έπρεπε με κάθε τρόπο να νικήσω τους ατελείωτους φόβους μου γιατί νόμιζα ότι με εμπόδιζαν να είμαι ευτυχισμένη, στην πραγματικότητα ισχύει ακριβώς το ανάποδο: ο φόβος δεν είναι εχθρός αλλά σύμμαχος της ευτυχίας.

            Ακούγεται παράξενο, σωστά; Αλλά ας το σκεφτούμε λίγο. Ο φόβος δεν μας απειλεί – ο φόβος μας προειδοποιεί για κάποια απειλή. ‘Οταν νιώθουμε φόβο αυτό σημαίνει πως κάτι συμβαίνει που μας βάζει σε δύσκολη θέση, είτε απειλώντας μας βιολογικά (π.χ. ένας ληστής με μαχαίρι), είτε ψυχολογικά (πχ. σύζυγος που δεν δείχνει να νοιάζεται για εμάς), είτε κοινωνικά (πχ. συνάδελφος που μας μαχαιρώνει πισώπλατα).

            Ακόμα κι αν οι φόβοι μας απορρέουν μόνο από τα φανταστικά σενάρια του μυαλού μας και όχι από κάποια ρεαλιστική απειλή, και πάλι λειτουργούν σαν καμπανάκι που μας ταρακουνάει. Δείχνουν πως κάποια βασική ανάγκη μας δεν ικανοποιείται, πως κάτι δεν πηγαίνει καλά στη ζωή μας και πρέπει να το διαχειριστούμε καλύτερα.

            Γι΄αυτό έχω καταλήξει στο συμπέρασμα πως ο φόβος είναι σύμμαχος της ευτυχίας μου. Γιατί ο φόβος μού δείχνει πότε κάτι δεν πάει καλά στη ζωή μου και πρέπει να το αντιμετπίσω. Επομένως με σπρώχνει να προστατεύσω τον εαυτό μου, να λύσω τα προβλήματά μου, να κάνω καλύτερη τη ζωή μου. ‘Αρα με βοηθάει να γίνω πιο ευτυχισμένη.

            ‘Εχω, λοιπόν, φτιάξει μια λίστα με πέντε βήματα που με βοηθούν να αξιοποιήσω τους φόβους μου για να ενισχύω την ευτυχία μου.

 

  • Αξιοποιώ τον φόβο μου. Δεν τον «φοβάμαι», ούτε τον αποφεύγω.
  • Αναλύω το φόβο μου. Τι κρύβει ο φόβος μου: κάποια απειλή, κάποια ανικανοποίητη ανάγκη που μεταμφιέζεται σε φόβο, κάποια δυσλειτουργία του περιβάλλοντος στο οποίο ζω;
  •  Βρίσκω «λύση». Τι μπορώ να κάνω για να διορθώσω την κατάσταση;
  • Ενθαρρύνω τον εαυτό μου. Δεν πειράζει αν δεν κατάφερα ακόμα να διορθώσω το πρόβλημα. Θα τα καταφέρω καλύτερα την επόμενη φορά.
  • Μαθαίνω από τον φόβο μου. Ο φόβος με έσπρωξε να κάνω μια διαδικασία που αύξησε την αυτογνωσία και την ωριμότηττά μου. Τι έμαθα από όλα αυτά;

 

Δουλεύοντας πάνω στα βήματα αυτά καταλαβαίνω όλο και καλύτερα τον εαυτό μου, προστατεύομαι αποτελεσματικότερα από τις απειλές, γίνομαι πιο δυνατή και πιο ώριμη – χτίζω λοιπόν την ευτυχία μου. 

«Τι είναι πατρίδα, μαμά;» Η αξία του πατριωτισμού για τα παιδιά

Η γιορτή της 28ης Οκτωβρίου φέτος ήταν πολύ διαφορετική από όλες τις προηγούμενες. Καθώς συνέπεσε με τη λήψη αποφάσεων που έχουν μεγάλη πολιτική και οικονομική σημασία για την Ελλάδα, είχε μια συμβολική διάσταση και μια ιδιαίτερη φόρτιση για όλους. Λόγω του γιού μου, παρακολουθώ αρκετά χρόνια τώρα  σχολικές γιορτές στις εθνικές επετείους και πρώτη φορά ένιωσα τόση συγκίνηση μέσα στην αίθουσα. Γονείς και παιδιά επεδείκνυαν μια πρωτόγνωρη σοβαρότητα καθώς οι μαθητές πάνω στη σκηνή αναπαριστούσαν το δράμα που παίχτηκε στην Ελλάδα του 1940. Πολλές φωνές έτρεμαν ενώ τραγουδούσαν και πολλά μάτια γέμισαν δάκρυα στο άκουσμα του εθνικού ύμνου.

Δημιουργώ άρα Υπάρχω: Η αξία της δημιουργικότητας για εμάς και τα παιδιά μας

Από τη Σοφία Ανδρεοπούλου, Ψυχολόγο-Οικογενειακή Θεραπεύτρια

 

Πρωτοάκουσα τον όρο «δημιουργική απασχόλήση» όταν ο γιός μου ήταν έξι μηνών και έψαχνα μια γυναίκα που θα μπορούσε να τον προσέχει τις ώρες που εγώ και ο πατέρας του δουλεύαμε. Γρήγορα κατάλαβα ότι ο όρος αυτός είχε ελάχιστη ουσία και αποτελούσε άλλοθι για ένα ακριβότερο κοστολόγιο: η γυναίκα που θα έκανε «δημιουργική απασχόληση» στο παιδί μου θα έπαιρνε τα διπλά λεφτά από εκείνη που «απλώς» θα το πρόσεχε. Τι το δημουργικό μπορεί να κάνει ένα βρέφος, αλήθεια;