Εκπομπές τύπου «ρεάλιτι»: πώς μας επηρεάζουν;

Σοφία Ανδρεοπούλου, MSc

Ψυχολόγος – Παιδοψυχολόγος

www.sophiaandreopoulou.gr

 

Η τηλεόραση έχει πια γεμίσει με εκπομπές τύπου “reality” – ρεάλιτι, ελληνιστί- με τη μορφή παιχνιδιών, διαγωνισμών, περιπέτειας, ερωτικών σχέσεων, κα. Σύμφωνα με τον ορισμό του λεξικού, ρεάλιτι είναι το είδος του τηλεοπτικού προγράμματος που δείχνει πως συμπεριφέρονται συνηθισμένοι άνθρωποι στην καθημερινή τους ζωή, ή σε καταστάσεις που δημιουργούν οι παραγωγοί οι οποίες υποτίθεται πως καθρεφτίζουν την καθημερινή ζωή.

 Φυσικά, υπάρχουν πολλών διαφορετικών τύπων ρεάλιτι προγράμματα, αλλά το κοινό σε όλα είναι ακριβώς η λέξη ρεάλιτι – πραγματικότητα. Όλες αυτές οι εκπομπές, επομένως, υποτίθεται πως δείχνουν την πραγματικότητα όπως έχει – σε αντιδιαστολή με τις τηλεοπτικές σειρές, ή ταινίες οι οποίες δείχνουν μυθοπλασία, δηλαδή την πραγματικότητα όπως την έχει φανταστεί ο σεναριογράφος.

Κατά κάποιο τρόπο, το ρεάλιτι υποκαθιστά το κουτσομπολιό της γειτονιάς. Και τι μπορεί να κερδίζει κανείς από το κουτσομπολιό; Πολλά.

 

Πρώτα απ’ όλα, ξεφεύγει από τα δικά του προβλήματα και ξεχνάει τις έγνοιες του καθώς ασχολείται με τα προβλήματα των άλλων.  Άλλωστε είναι τόσο έξυπνα φτιαγμένα τα ρεάλιτι ώστε δημιουργούν στον τηλεθεατή την ψευδαίσθηση της συμμετοχής. Ακόμα κι αν δεν ψηφίζει ο ίδιος, το γεγονός ότι άλλοι τηλεθεατές ψηφίζουν δημιουργεί σε κάθε τηλεθεατή την αίσθηση ότι επηρεάζει τα τεκταινόμενα – και αυτό τον βοηθάει να «ξεχαστεί» περισσότερο.

 

 Επιπλέον, μέσω της διαδικασίας της κοινωνικής σύγκρισης, συχνά μπορεί να νιώσει ο τηλεθεατές κάποια ανακούφιση γιατί δεν βιώνει τα προβλήματα που βιώνει ο παίκτης, ή να νιώσει ανώτερος ή καλύτερος από τον παίκτη ως προς τον τρόπο που διαχειρίζεται τα προβλήματα αυτά. Έτσι, έχει την ευκαιρία κατά κάποιο τρόπο να συγκρίνει τον εαυτό του με άλλους και να νιώσει καλύτερα για εκείνον  (προφανώς, εκείνος που κουτσομπολεύει συνήθως αποφεύγει να δει τα σημεία στα οποία είναι χειρότερος από το άτομο που κουτσομπολεύει!).

 

Πάνω απ’ όλα, το ρεάλιτι γεμίζει όλα τα κενά στη ζωή των τηλεθεατών. Όταν ο τηλεθεατής νιώθει μοναξιά, έχει τους παίκτες για να του δημιουργήσουν την ψευδαίσθηση της παρέας, του κοινωνικού δικτύου. Όταν βαριέται, έχει τους παίκτες για να του δώσουν κάτι να ασχολείται. Όταν είναι με τους φίλους του και δεν έχουν τι να πούν,  μπορούν πάντα να συζητήσουν ή να διαφωνήσουν σχετικά με τους παίκτες και ποιος πρέπει να φύγει.

 

Πράγματι, λοιπόν, το ρεάλιτι προσφέρει πολλά στον τηλεθεατή. Το μόνο κακό είναι πως αυτά που προσφέρει είναι αρνητικά. Απευθύνεται στα κατώτερα στοιχεία της προσωπικότητάς του, τα ενισχύει και τα ωθεί να εκφραστούν. Όλοι μας έχουμε την τάση να λειτουργήσουμε λίγο όπως αναφέρεται πιο πάνω – αλλά όταν αρχίσουμε να βλέπουμε ρεάλιτι, η τάση μας αυτή δυναμώνει, εκδηλώνεται και επειδή το ίδιο συμβαίνει και με άλλους γύρω μας, μας φαίνεται πια αποδεκτή η τάση αυτή.

 

Και αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα με τα ρεάλιτι: δημιουργούν την αίσθηση στους τηλεθεατές ότι τα χειρότερα στοιχεία της προσωπικότητας του ατόμου και της κοινωνικής ζωής είναι αποδεκτά και φυσιολογικά. Ταυτίζουν την έννοια ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ με τις  χειρότερες όψεις της – λες και μόνο αυτές είναι πραγματικότητα, και δεν υπάρχει καμία καλύτερη όψη της πραγματικότητας.

 

 Η αρνητική αυτή επίδραση των ρεάλιτι πάνω στην αντίληψη του κόσμου για το τι είναι «πραγματικότητα» καταδεικνύεται σε πολλές πρόσφατες έρευνες. Για παράδειγμα, ερευνητές του Πανεπιστήμιου του Γουισκόνσιν βρήκαν ότι άτομα που παρακολουθούσαν διάφορα ρεάλιτι (όπως τους Καρντάσιαν), πιο συχνά ανέφεραν ότι κακή συμπεριφορά όπως να λες ψέματα, να χτυπάς τον άλλον πισώπλατα, να είσαι επιθετικός είναι αποδεκτή.

 

Καθώς τέτοιου τύπου συμπεριφορές και άλλες ακόμα χειρότερες, παρουσιάζονται στα ρεάλιτι και συχνά επιβραβεύονται, είναι λογικό ότι η αντίληψη των τηλεθεατών για το τι είναι αποδεκτό αλλοιώνεται. Σταδιακά, αρχίζει να φαίνεται «φυσιολογικό» και «αποδεκτό» να φέρεται κανείς με τέτοιους τρόπους – αφού αυτό κάνουν και παίκτες που τελικά γίνονται δημοφιλείς και επιβραβεύονται με πολλούς τρόπους για τις συμπεριφορές αυτές.

Παράλληλα, τα ρεάλιτι πιθανώς ενισχύουν την επιθετικότητα. Ο ψυχολόγος BryanGibson του Πανεπιστημίου του Μίσιγκαν βρήκε ότι οι εκπομπές ρεάλιτι που παρουσιάζουν επιθετικότητα ανάμεσα στους παίκτες –εκφοβισμό, αποκλεισμό, χειραγώγηση- συχνά κάνουν τους τηλεθεατές πιο επιθετικούς στην πραγματική τους ζωή. Η επιθετικότητα που οι παίκτες εκδηλώνουν απέναντι σε άλλους παίκτες, προφανώς δημιουργεί σε πολλούς τηλεθεατές την εντύπωση πως αυτή είναι μια αποδεκτή στάση και πως έτσι φέρονται γενικά οι άνθρωποι στις σχέσεις τους.

Παράλληλα, το ρεάλιτι βάζει τον τηλεθεατή στην παθητική θέση του ηδονοβλεψία: δεν κάνει ο ίδιος κάτι, μόνο βλέπει παθητικά τους άλλους να κάνουν κάτι. Δεν ζει ο ίδιος, παρακολουθεί την ζωή των άλλων. Αντί να επιδιώξει να λύσει τα δικά του προβλήματα και να κάνει τη δική του ζωή πιο ενδιαφέρουσα, ασχολείται με τα τεχνητά προβλήματα των παικτών και την ψεύτικη ζωή τους.

Χωρίς αμφιβολία, τα ρεάλιτι επιδρούν αρνητικά πάνω μας. Μας ωθούν να γινόμαστε παθητικοί, χαιρέκακοι, επιθετικοί, ρηχοί. Χωρίς να το συνειδητοποιούμε, μας σπρώχνουν να γινόμαστε η χειρότερη εκδοχή του εαυτού μας στην χειρότερη εκδοχή της «πραγματικότητας». Και σε αυτό θα έπρεπε πια να αντισταθούμε. Να επιλέξουμε ό,τι μας κάνει καλύτερους, μας προχωρεί, μας βελτιώνει. Ό,τι μπορεί να κάνει ουσιαστικές τις σχέσεις μας και αληθινά συναρπαστική τη ζωή μας.